Leczenie i modulowanie mikrobiomu w zapaleniu jelita grubego
Leczenie colitis zależy od typu, nasilenia i przyczyny. W tej części omówiono ogólne strategie oraz sposoby modulowania mikrobiomu, które mogą wspierać remisję i zmniejszać stan zapalny.
Leczenie zapalenia jelita grubego: przegląd
Nie ma jednego uniwersalnego leczenia colitis. W zakaźnym zapaleniu jelita grubego kluczowe może być nawodnienie, wyrównanie elektrolitów i – w wybranych przypadkach – antybiotyki lub leczenie przeciwpasożytnicze. W niedokrwiennym zapaleniu jelita grubego często najważniejsze jest przywrócenie przepływu krwi i leczenie choroby podstawowej. W mikroskopowym zapaleniu jelita grubego stosuje się m.in. leki przeciwzapalne, takie jak budezonid, oraz modyfikację leków wywołujących objawy.
W wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego i chorobie Crohna leczenie może obejmować:
- leki przeciwzapalne, np. mesalazynę w WZJG,
- kortykosteroidy w zaostrzeniach,
- leki immunomodulujące, np. tiopuryny, metotreksat,
- leki biologiczne i nowsze terapie celowane,
- antybiotyki w wybranych sytuacjach,
- chirurgię, gdy występują powikłania lub choroba nie odpowiada na leczenie.
O wyborze terapii decyduje gastroenterolog na podstawie typu colitis, zasięgu zapalenia, objawów i chorób współistniejących.
Dieta i błonnik
Dieta jest jednym z najsilniejszych czynników modulujących mikrobiom. Różnorodne fermentujące włókna wspierają bakterie produkujące SCFA i zdrowie błony śluzowej. Dieta śródziemnomorska bogata w warzywa, owoce, pełne ziarna, rośliny strączkowe, orzechy i oliwę z oliwek wiąże się z większą różnorodnością mikrobiomu i niższymi markerami zapalenia. Diety bogate w tłuszcze nasycone, rafinowane węglowodany i emulgatory mogą sprzyjać dysbiozie, choć zależność nie jest jednakowa u wszystkich.
Pokarmy, które mogą nasilać objawy colitis
Nie istnieje jedna lista pokarmów wywołujących colitis. Reakcje są indywidualne i zależą od typu oraz fazy choroby. W okresach zaostrzenia część osób zgłasza nasilenie objawów po:
- produktach bogatych w trudny do strawienia błonnik, np. surowych warzywach, otrębach, nasionach,
- nabiale zawierającym laktozę,
- tłustych i smażonych potrawach,
- ostrych przyprawach,
- alkoholu i kofeinie,
- napojach gazowanych i słodzonych,
- dużych posiłkach.
Warto prowadzić dziennik objawów i żywności, a zmiany diety konsultować z lekarzem lub dietetykiem. W remisji wielu pacjentów toleruje więcej błonnika, a jego stopniowe zwiększanie może wspierać mikrobiom.
Probiotyki, prebiotyki i synbiotyki
Probiotyki to żywe mikroorganizmy, które podane w odpowiedniej ilości mogą przynosić korzyści. Działanie jest zależne od szczepu. Niektóre probiotyki zmniejszają biegunkę związaną z antybiotykami, a wybrane preparaty były badane w WZJG. Dowody w IBD są mieszane. Prebiotyki, takie jak inulina, fruktooligosacharydy i skrobia oporna, selektywnie odżywiają korzystne bakterie. Synbiotyki łączą probiotyki z prebiotykami. Tolerancja bywa różna, a u niektórych osób mogą wystąpić wzdęcia i gazy.
Transplantacja mikrobioty kałowej
FMT polega na przeniesieniu mikrobioty od zdrowego dawcy do biorcy. Jest wysoce skuteczna w nawracającym zakażeniu C. difficile i jest badana w IBD, IBS oraz zaburzeniach metabolicznych. Wyniki w IBD są niejednorodne; znaczenie mają dobór dawcy, droga podania i czynniki związane z biorcą. Konieczne jest monitorowanie bezpieczeństwa i skutków długoterminowych.
Antybiotyki, leki biologiczne i terapie celowane
Antybiotyki mogą ograniczać przerost patogenów w wybranych stanach, ale szerokospektralne działanie zaburza także korzystne mikroby. Nowe podejścia wykorzystują antybiotyki wąskospektralne lub bakteriofagi, aby selektywniej działać na szkodliwe szczepy. Leki biologiczne, np. przeciw TNF lub przeciw IL-12/23, są podstawą terapii umiarkowanego i ciężkiego IBD. Łączenie terapii immunologicznych z interwencjami mikrobiomowymi jest przedmiotem badań.
Styl życia: sen, stres i aktywność
Przewlekły stres i zaburzenia snu mogą niekorzystnie wpływać na mikrobiom i nasilać odpowiedzi zapalne. Stres zwiększa uwalnianie katecholamin i kortyzolu, co może zmieniać motorykę jelit, przepuszczalność i skład mikrobiomu. Regularna aktywność fizyczna wiąże się z większą różnorodnością mikrobiomu i działaniem przeciwzapalnym. Redukcja stresu, higiena snu i ruch mogą wspierać leczenie colitis.
Personalizacja
Odpowiedź na interwencje mikrobiomowe różni się w zależności od genetyki gospodarza, wyjściowego mikrobiomu i środowiska. Coraz większe znaczenie ma profilowanie mikrobiomu i dopasowanie diety, prebiotyków, probiotyków lub FMT. Integracja metagenomiki, metabolomiki i danych gospodarza może pomóc przewidywać odpowiedź na leczenie.
Bezpieczeństwo
Przy terapiach ukierunkowanych na mikrobiom należy brać pod uwagę bezpieczeństwo, status regulacyjny i siłę dowodów. Probiotyki są zwykle bezpieczne u osób zdrowych, ale wymagają ostrożności u pacjentów z upośledzoną odpornością. FMT niesie ryzyko przeniesienia patogenów, dlatego konieczne jest rygorystyczne badanie dawcy. Interwencje dietetyczne są zwykle niskiego ryzyka, ale powinny być indywidualizowane.