Ontstekingsziekten van de darmen, in het Engels inflammatory bowel disease (IBD), zijn een groep chronische ontstekingsaandoeningen van het maag-darmkanaal. De twee belangrijkste vormen zijn de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. Het is belangrijk om IBD te onderscheiden van het prikkelbaredarmsyndroom (PDS): bij IBD is er sprake van zichtbare ontsteking in de darmwand, bij PDS niet. De diagnose wordt altijd door een arts gesteld. Dit artikel geeft een breed overzicht van symptomen, oorzaken, diagnose en behandeling, maar stelt zelf geen diagnose.

Wat zijn ontstekingsziekten van de darmen (IBD)?

IBD is een verzamelnaam voor chronische ontstekingsaandoeningen van het spijsverteringskanaal. De term inflammatory bowel disease (IBD) wordt ook in het Nederlands veel gebruikt. Bij IBD raakt het immuunsysteem ontregeld, waardoor er aanhoudende ontstekingen in de darmwand ontstaan. Het is een chronische aandoening die meestal verloopt in opflakkeringen en rustige periodes, en het beloop verschilt sterk van persoon tot persoon.

Er zijn drie hoofdtypen, die zich onderscheiden door de plek en de aard van de ontsteking:

• De ziekte van Crohn: ontsteking kan in elk deel van het spijsverteringskanaal voorkomen, van mond tot anus, en treft vaak meerdere lagen van de darmwand.
• Colitis ulcerosa: ontsteking beperkt zich tot de dikke darm en het rectum en is meestal aan de binnenkant van de darmwand.
• Onbepaalde colitis (indeterminate colitis): een vorm die niet duidelijk in een van beide categorieën past.

Een veelvoorkomende verwarring is het verschil met het prikkelbaredarmsyndroom (PDS). Bij PDS zijn de klachten vergelijkbaar, zoals buikpijn en een veranderde stoelgang, maar er is geen ontsteking in de darmwand. IBD is daarnaast relatief zeldzaam, maar heeft door het chronische karakter vaak een grote impact op de kwaliteit van leven.

Welke symptomen horen bij ontstekingsziekten van de darmen?

De symptomen van ontstoken darmen verschillen per persoon en per ziektefase. De meest voorkomende klachten zijn:

• Aanhoudende diarree of een veranderd ontlastingspatroon
• Buikpijn en krampen
• Vermoeidheid en een algemeen gevoel van ziekte
• Onbedoeld gewichtsverlies
• Bloed of slijm in de ontlasting
• Verhoogde aandrang om naar het toilet te moeten

De symptomen kunnen verschillen tussen de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. Zo verschilt de aard en de locatie van de buikpijn, en komt bloed in de ontlasting bij colitis ulcerosa vaker voor dan bij de ziekte van Crohn. IBD kan ook gepaard gaan met klachten buiten de darmen, zoals gewrichtspijn, huidproblemen en oogontstekingen.

Belangrijk om te weten: de klachten verlopen meestal in opflakkeringen met rustige periodes ertussen, en de ernst verschilt sterk per persoon. Aanhoudende diarree, onverklaarbaar gewichtsverlies of bloed in de ontlasting zijn klachten die altijd door een arts moeten worden beoordeeld.

Wat zijn de oorzaken en risicofactoren van IBD?

De precieze oorzaak van IBD is niet volledig bekend. Onderzoek wijst op een samenspel van meerdere factoren, waarbij geen enkele factor op zichzelf de ziekte verklaart. De belangrijkste factoren die een rol kunnen spelen zijn:

• Genetische aanleg en familiegeschiedenis
• Een ontregelde afweerreactie van het immuunsysteem
• De samenstelling van het darmmicrobioom
• Omgevingsfactoren zoals roken en voeding
• Stress als mogelijke beïnvloedende factor

Genetische aanleg is een herkenbare risicofactor: IBD komt vaker voor bij mensen met een familielid met de aandoening. Erfelijkheid is echter niet de enige oorzaak. Ook omgevingsfactoren zoals roken, voeding en stress worden in verband gebracht met IBD, maar het verband is complex en verschilt per persoon. IBD kan op elke leeftijd ontstaan, maar treedt vaak voor het eerst op bij jongvolwassenen.

De rol van het darmmicrobioom bij IBD

Het darmmicrobioom is de verzameling micro-organismen die in onze darmen leven. Onderzoek laat zien dat de samenstelling van dit microbioom bij mensen met IBD vaak anders is dan bij mensen zonder de aandoening. Dit is een associatie: er is nog niet aangetoond dat veranderingen in het microbioom IBD veroorzaken. Het microbioom kan daardoor ook niet als oorzaak of als diagnose-instrument worden gebruikt.

Een microbioomtest kan inzicht geven in de samenstelling van iemands darmbacteriën, maar zo'n test kan geen IBD diagnosticeren en is geen vervanging voor medisch onderzoek. Wie IBD heeft of vermoedt dat er sprake is van IBD, doet er verstandig aan zich altijd te laten begeleiden door een arts of diëtist voordat er wordt ingegrepen in het microbioom, bijvoorbeeld via voeding of supplementen.

Hoe wordt de diagnose van IBD gesteld?

De diagnose IBD wordt gesteld door een arts, meestal een maag-darm-leverarts (MDL-arts), op basis van een combinatie van onderzoeken. Omdat de klachten kunnen lijken op andere darmaandoeningen, kan het stellen van de diagnose soms tijd kosten. De belangrijkste diagnostische stappen zijn:

• Anamnese en lichamelijk onderzoek
• Bloedonderzoek om ontstekingswaarden te bepalen
• Ontlastingsonderzoek op ontstekingsmarkers
• Endoscopie, zoals een coloscopie, met weefselonderzoek
• Beeldvormend onderzoek zoals een MRI of CT-scan

Een coloscopie met weefselonderzoek (biopsie) speelt een belangrijke rol bij het bevestigen van de diagnose en het onderscheiden van de verschillende typen IBD. Nogmaals: een microbioomtest kan geen IBD vaststellen en komt niet in de plaats van medisch onderzoek.

Welke behandelingsmogelijkheden zijn er voor IBD?

Van IBD bestaat geen genezing. De behandeling is gericht op het verminderen van ontsteking, het verlichten van symptomen en het voorkomen van opflakkeringen. De belangrijkste behandelcategorieën zijn:

• Ontstekingsremmende medicatie
• Immunosuppressiva die de afweerreactie dempen
• Biologicals die gericht ingrijpen op ontstekingsprocessen
• Chirurgische ingrepen in specifieke gevallen
• Ondersteunende zorg en leefstijladviezen

Welke behandeling wordt gekozen, hangt af van het type IBD, de ernst en locatie van de ontsteking en de reactie op eerdere behandelingen. In sommige gevallen is een operatie nodig, bijvoorbeeld bij ernstige ontsteking die niet goed reageert op medicatie, maar dat verschilt per persoon. Alle behandelingen vinden plaats onder begeleiding van een arts. Neem geen behandelbeslissingen op basis van dit artikel; bespreek je situatie altijd met je behandelend arts.

Welke rol spelen voeding en leefstijl bij IBD?

Er bestaat geen universeel dieet voor IBD. De reactie op voeding verschilt sterk per persoon. Sommige mensen hebben tijdens een opflakkering baat bij het vermijden van bepaalde voedingsmiddelen, maar dit is individueel en wordt idealiter met een diëtist besproken. Daarnaast is een gevarieerd en evenwichtig voedingspatroon belangrijk om tekorten te voorkomen, zeker omdat IBD de opname van voedingsstoffen kan beïnvloeden.

Leefstijl kan bijdragen aan het algemeen welbevinden. Stressmanagement, voldoende slaap en matige lichaamsbeweging kunnen helpen, maar genezen de ziekte niet. Enkele praktische aandachtspunten:

• Eet gevarieerd en evenwichtig om tekorten te voorkomen
• Houd een voedingsdagboek bij om persoonlijke triggers te herkennen
• Bespreek voedingsaanpassingen altijd met een diëtist of arts
• Zorg voor voldoende rust en slaap
• Zoek manieren om stress te verminderen
• Beweeg op een manier die past bij je energieniveau

Volg geen streng of uitsluitend dieet zonder begeleiding van een arts of diëtist. Ook 'natuurlijke' behandelingen of supplementen vervangen de medische zorg niet.

Veelgestelde vragen over ontstekingsziekten van de darmen

Wat zijn de drie ontstekingsziekten van de darmen?

De drie hoofdtypen zijn de ziekte van Crohn, colitis ulcerosa en onbepaalde colitis. Bij de ziekte van Crohn kan de ontsteking overal in het spijsverteringskanaal voorkomen; bij colitis ulcerosa blijft de ontsteking beperkt tot de dikke darm en het rectum; en onbepaalde colitis past niet duidelijk in een van beide categorieën.

Wat zijn de symptomen van ontstoken darmen?

De meest voorkomende symptomen zijn aanhoudende diarree, buikpijn en krampen, vermoeidheid, onbedoeld gewichtsverlies, bloed of slijm in de ontlasting en verhoogde aandrang. Ook klachten buiten de darmen, zoals gewrichtspijn, komen voor. Deze symptomen worden eerder in dit artikel uitgebreider besproken.

Wat is het verschil tussen een IBD-opflakkering en een PDS-opflakkering?

De klachten lijken op elkaar en worden daarom vaak verward. Bij een IBD-opflakkering is er sprake van echte ontsteking in de darmwand, wat kan samengaan met bloed of slijm in de ontlasting, koortsachtigheid en gewichtsverlies. Bij PDS is er geen ontsteking; de klachten zijn eerder gerelateerd aan een verstoorde darmprikkeling en ontbreken alarmverschijnselen zoals bloed in de ontlasting of onverklaarbaar gewichtsverlies. Omdat de overlapping groot is, is medisch onderzoek nodig om het onderscheid te maken.

Hoe kan ik ontstoken darmen op een natuurlijke manier tot rust brengen?

Ondersteunende maatregelen zoals een gevarieerd voedingspatroon, voldoende rust en slaap, stressreductie en lichaamsbeweging die past bij je energieniveau kunnen bijdragen aan je algemeen welbevinden. Ze vervangen echter geen medische behandeling. Bespreek voedings- en leefstijlaanpassingen altijd met je arts of diëtist, zeker bij een vermoeden van IBD of tijdens een opflakkering.