De menselijke microbiota is het geheel van micro-organismen die op en in het menselijk lichaam leven, met de grootste concentratie in de darmen. Het gaat om bacteriën, archaea, virussen (waaronder bacteriofagen), schimmels en eencellige eukaryoten. Ze leven al heel lang samen met de mens en beïnvloeden onder meer de spijsvertering, het immuunsysteem en het algemene welzijn.

Belangrijk is het verschil tussen microbiota en microbioom. Microbiota verwijst naar de micro-organismen zelf; microbioom verwijst naar hun collectieve genen, functies en interacties. In het dagelijks taalgebruik worden beide termen vaak door elkaar gebruikt, maar wetenschappelijk betekenen ze niet hetzelfde.

Wat is de menselijke microbiota?

De menselijke microbiota is de gemeenschap van micro-organismen die op en in het lichaam leven. De darmen herbergen verreweg de grootste concentratie. Deze gemeenschap bestaat uit verschillende groepen micro-organismen die samen een ecosysteem vormen.

• Bacteriën
• Archaea
• Virussen (waaronder bacteriofagen)
• Schimmels
• Eencellige eukaryoten

Microben en de menselijke gastheer zijn samen geëvolueerd. Veel van deze micro-organismen vervullen taken die het lichaam zelf niet kan uitvoeren, zoals het afbreken van bepaalde voedingsvezels. Daarom is de microbiota relevant voor de spijsvertering, de immuniteit en het algemene welzijn. Dat betekent niet dat de microbiota alles bepaalt: het is één factor binnen een breder geheel van leefstijl, genetica en gezondheid.

Microbiota versus microbioom: het verschil

Microbiota zijn de micro-organismen zelf. Het microbioom is het geheel van hun genen, functies en interacties. Beide termen worden in de praktijk vaak uitwisselbaar gebruikt, maar ze verwijzen naar verschillende aspecten van hetzelfde ecosysteem.

Wat betekent 'microben'?

'Microben' is de verzamelnaam voor microscopisch kleine organismen. De meeste microben in en op ons lichaam zijn onschadelijk of nuttig. Slechts een minderheid kan ziekte veroorzaken.

Samenstelling en ontwikkeling van de microbiota

De samenstelling van de microbiota verschilt per persoon en per lichaamslocatie. In de darmen domineren bacteriën, aangevuld met archaea, virussen, schimmels en eencellige eukaryoten. De microbiota ontwikkelt zich vanaf de geboorte en verandert gedurende het hele leven.

Verschillende factoren beïnvloeden de samenstelling en ontwikkeling:

• Geboortewijze en vroege voeding
• Dieet en vezelinname
• Leefomgeving en hygiëne
• Medicatie, waaronder antibiotica
• Leeftijd en gezondheidstoestand

Diversiteit wordt doorgaans als gunstig beschouwd, maar 'meer diversiteit' is geen garantie voor gezondheid. Een diverse microbiota is eerder een aanwijzing dat het ecosysteem veerkrachtig is, niet een maatstaf voor ziekte of gezondheid op zich.

Hoe de microbiota zich ontwikkelt

De eerste kolonisatie vindt plaats bij de geboorte en rijpt in de eerste levensjaren. Op volwassen leeftijd stabiliseert de microbiota zich, met schommelingen door leefstijl en gezondheid. Op latere leeftijd en tijdens ziekte of medicijngebruik treden opnieuw veranderingen op.

Functies van de microbiota in het lichaam

De microbiota speelt meerdere rollen die de gezondheid kunnen ondersteunen. Deze functies maken het ecosysteem relevant, zonder dat de microbiota alles bepaalt.

• Spijsvertering en nutriëntenopname
• Productie van vetzuren met een korte keten
• Versterking van de darmbarrière
• Immuunmodulatie
• Beïnvloeding van de darm-hersen-as

Microbiële metabolieten en signalering

Microben produceren metabolieten zoals vetzuren met een korte keten (bijvoorbeeld butyraat) en galzuren. Deze stoffen zijn betrokken bij processen in de darmen en daarbuiten. De communicatie tussen darm en gastheer verloopt in twee richtingen: de microbiota beïnvloedt de gastheer en de gastheer beïnvloedt de microbiota.

Microbiota, gezondheid en ziekte

Veranderingen in de microbiota worden in verband gebracht met verschillende aandoeningen. Onderzoek suggereert associaties, maar toont zelden bewezen causaliteit. Dezelfde bevinding kan bij verschillende mensen een andere betekenis hebben.

• Prikkelbaredarmsyndroom (PDS)
• Inflammatoire darmziekten (IBD)
• Metabole aandoeningen
• Allergische aandoeningen
• Stemming en neurologische signalering

Wat is dysbiose?

Dysbiose beschrijft een verstoord evenwicht of een verminderde diversiteit van de microbiota. Het is een beschrijvend begrip, geen eenduidige diagnose. Er bestaat geen universele definitie of normaalwaarde voor een gezonde microbiota.

Aandoeningen die met de microbiota in verband worden gebracht

PDS en IBD zijn veelbesproken voorbeelden van aandoeningen die met de microbiota in verband worden gebracht. Daarnaast bestaan bredere verbanden, bijvoorbeeld op metabool, allergisch en stemming-gerelateerd gebied. Deze verbanden zijn mogelijk en deels nog in onderzoek. Voor specifieke aandoeningen verwijzen we naar aparte, diepgaandere artikelen.

Symbiotische, commensale en pathogene micro-organismen

Micro-organismen kunnen op verschillende manieren met de gastheer samenleven.

• Symbiotisch: microbe en gastheer hebben beide voordeel
• Commensaal: microbe leeft mee zonder de gastheer duidelijk te beïnvloeden
• Pathogeen: microbe kan ziekte veroorzaken
• Context bepaalt het effect: locatie, immuunstatus en omstandigheden

De grenzen tussen deze categorieën zijn niet absoluut. Dezelfde microbe kan nuttig of schadelijk zijn, afhankelijk van de locatie, de gastheer en de omstandigheden.

Individuele variatie en wetenschappelijke onzekerheid

Er bestaat geen universele 'normale' microbiota. Genetica, vroege blootstelling, dieet, geografie en medicatie dragen bij aan variatie tussen mensen. Onderzoek toont vaak associaties, geen bewezen causaliteit. De kennis evolueert en bevindingen moeten per context worden geïnterpreteerd.

Microbiota en darmgezondheid in de praktijk

Algemene leefstijlfactoren kunnen bijdragen aan een gezonde darmomgeving. Denk aan een vezelrijk en gevarieerd plantaardig dieet en gefermenteerde producten.

• Gevarieerde, vezelrijke voeding
• Gefermenteerde producten
• Voldoende beweging en slaap
• Terughoudend en weloverwogen antibioticagebruik

Een microbioomtest kan inzicht geven in de samenstelling en diversiteit van de microbiota, maar stelt geen diagnose. Bij aanhoudende of verontrustende symptomen is professionele begeleiding belangrijk. Voor specifieke onderwerpen zoals dysbiose, PDS of probiotica verwijzen we naar diepgaandere artikelen.

Wanneer is een microbioomtest zinvol?

Een microbioomtest kan worden overwogen bij aanhoudende, onverklaarde spijsverteringsklachten, in overleg met een zorgprofessional. De test is een aanvulling op, niet een vervanging van, medisch onderzoek. Resultaten interpreteer je bij voorkeur samen met een arts of diëtist.

Veelgestelde vragen over de menselijke microbiota

Wat is de definitie van microbiota? De microbiota is het geheel van micro-organismen die op en in het lichaam leven, vooral in de darmen.

Wat betekent 'microben'? 'Microben' is de verzamelnaam voor microscopisch kleine organismen. De meeste zijn onschadelijk of nuttig; een minderheid kan ziekte veroorzaken.

Wat is het verschil tussen microbiota en microbioom? Microbiota zijn de micro-organismen zelf; microbioom verwijst naar hun genen, functies en interacties.

Kan de microbiota je stemming beïnvloeden? De darm-hersen-as wijst op mogelijke samenhang tussen darm en stemming. Onderzoek suggereert verbanden, maar causaliteit is niet bewezen.

Kan een microbioomtest een ziekte diagnosticeren? Nee. Een microbioomtest geeft inzicht in samenstelling en diversiteit, maar stelt geen diagnose en vervangt geen medisch onderzoek.